Mannen domineren gevangenissen: wat betekent dit voor de veiligheid van vrouwen?
Wie naar de cijfers van gevangenispopulaties kijkt, ziet een opvallend beeld: mannen zijn wereldwijd sterk oververtegenwoordigd in gevangenissen. In Nederland vormen vrouwen slechts 4,7 % van alle gevangenen. In de Europese Unie ligt dat aandeel iets hoger, gemiddeld 5,4 %, terwijl het wereldwijd uitkomt rond de 6,8 %. Met andere woorden: van elke honderd gevangenen zijn er doorgaans 93 tot 95 man en slechts 5 tot 7 vrouw.
Dit roept belangrijke vragen op. Waarom zitten er zoveel meer mannen vast? En wat zegt dit over de veiligheid van vrouwen in de samenleving?
Criminaliteit: een sterk genderpatroon
De cijfers tonen dat criminaliteit nog steeds in hoge mate een mannenzaak is. Geweldsdelicten, overvallen, georganiseerde misdaad en zedenzaken worden vaker door mannen gepleegd. Mannen lopen niet alleen een groter risico om dader te zijn, maar ook om slachtoffer te worden van geweld.
Toch mag uit deze cijfers niet de conclusie worden getrokken dat vrouwen “veiliger” zijn. Integendeel: vrouwen zijn vaak juist slachtoffer van geweld, intimidatie of misbruik, vooral in de privésfeer. Het verschil is dat hun ervaringen met geweld zelden leiden tot een gevangenisstraf, omdat ze niet de dader maar de ontvanger zijn.
Veiligheid van vrouwen: buiten en binnenshuis
De kloof tussen mannen en vrouwen in gevangenissen hangt samen met de rol die geweld speelt in de samenleving. Mannen zijn vaker daders, vrouwen vaker slachtoffers. In Nederland geeft bijna de helft van de jonge vrouwen aan dat zij plekken in hun eigen buurt vermijden uit angst voor onveiligheid. Deze subjectieve beleving van onveiligheid sluit naadloos aan bij de objectieve realiteit dat geweld en intimidatie vaak door mannen worden gepleegd.
Ook wereldwijd zien we hetzelfde patroon. Geweld tegen vrouwen wordt door de Verenigde Naties benoemd als een van de grootste mensenrechtenschendingen van onze tijd. Van huiselijk geweld tot seksueel geweld in conflictgebieden: vrouwen zijn kwetsbaar, niet omdat ze vaker de wet overtreden, maar omdat ze vaker doelwit zijn.
Vrouwelijke gedetineerden: dubbele kwetsbaarheid
Hoewel vrouwen een kleine minderheid in gevangenissen vormen, verdienen ze extra aandacht. Uit onderzoek blijkt dat vrouwelijke gevangenen vaak een achtergrond hebben van armoede, misbruik of trauma. Hun delicten zijn vaker gerelateerd aan overlevingsstrategieën – denk aan kleine criminaliteit, drugskoerier zijn of fraude – en minder aan grootschalig geweld.
In Nederland en elders zijn de voorzieningen in gevangenissen bovendien meestal afgestemd op mannen. Daardoor krijgen vrouwen te maken met onvoldoende zorg rond zwangerschap, moederschap of herstel van trauma’s. Organisaties als Penal Reform International pleiten al jaren voor gendersensitief gevangenisbeleid.
Wat zeggen deze cijfers over veiligheid?
Dat vrouwen minder vaak in de gevangenis zitten, betekent niet dat zij veilig zijn. Integendeel, de oververtegenwoordiging van mannen in gevangenissen laat zien dat geweld en criminaliteit in sterke mate mannelijk gedragspatroon volgt. Voor vrouwen vertaalt dit zich in onveiligheid op straat, in huis en in digitale omgevingen.
De focus zou daarom niet alleen moeten liggen op bestraffing achteraf, maar vooral op preventie:
Onderwijs en opvoeding waarin respect voor vrouwen en gendergelijkheid centraal staan.
Gemeentelijk beleid dat straatintimidatie en geweld tegen vrouwen actief aanpakt.
Projecten die vrouwen zelf een stem geven bij het verbeteren van hun leefomgeving.
Voorbeeld: het project Hoe veilig ben jij?
Op het platform Internationale Vrouwendag loopt het project Hoe veilig ben jij?. Dit initiatief biedt meisjes en vrouwen een veilige plek om hun ervaringen te delen en samen oplossingen te bedenken. Het project laat zien dat veiligheid niet alleen een kwestie van politie en justitie is, maar ook van beleid, bewustwording en sociale verandering.
Door de verhalen van vrouwen centraal te stellen, wordt zichtbaar waar de pijnpunten liggen en welke maatregelen nodig zijn. Het gaat om praktische verbeteringen – zoals betere verlichting in buurten – maar ook om culturele verandering: respectvol gedrag en gelijkwaardigheid moeten de norm worden.
Conclusie
Dat slechts 4,7% van de Nederlandse gevangenen vrouw is, kan op het eerste gezicht geruststellend lijken. Maar achter dit cijfer schuilt een ongemakkelijke waarheid: vrouwen zitten minder vaak in de gevangenis omdat zij veel vaker slachtoffer dan dader zijn.
De veiligheid van vrouwen staat nog altijd onder druk, zowel in Nederland als wereldwijd. De cijfers over gevangenispopulaties zijn dus geen reden tot tevredenheid, maar een oproep tot actie. Zolang mannen het geweld domineren en vrouwen het doelwit zijn, blijft gelijkwaardigheid een verre belofte.
Projecten als Hoe veilig ben jij? laten zien hoe we de cijfers kunnen vertalen naar verandering: van statistiek naar beleid, van beleid naar echte veiligheid. Want uiteindelijk geldt: een samenleving is pas veilig, als vrouwen zich veilig voelen.
